Nova komunistička vlast SFRJ polagala je mnogo na sport koji je postao integrativni deo socijalističke ideologije. Uzor je tražen u SSSR-u, gde je sport bio značajan aspekt svakodnevnog života, ali i sredstvo za pridobijanje omladine za članstvo u partiji. Sâm Josip Broz Tito istakao je na jednom od prvih posleratnih zasedanja Politbiroa da je upravo sport način da se omladina privuče novoj socijalističkoj ideologiji i time uvede u politički život nove Jugoslavije.

Uzor je tražen u prvoj zemlji socijalizma – Sovjetskom Savezu. Temelje socijalističkog pristupa sportu postavio je Vladimir Iljič Lenjin, a dalji pravac razvio Josif Visarionovič Staljin. Sport je trebalo da bude u službi zemlje i izgradnji njenog socijalizma. U značajnoj meri je militarizovan i imao je funkciju predvojničke obuke. Sport je trebalo da bude masovan i svima dostupan, a naročita pažnja pridavana je ženskom sportu, koji je funkcionisao kao instrument emancipacije preko kog će žene postati ravno- pravni graditelji socijalističkog društva.
U SFRJ je izgradnja novog socijalističkog sporta započela već u završnim fazama oslobođenja zemlje. Organizovana su nova sportska društva koja su reflektovala socijalističku ideologiju, među kojima su Crvena Zvezda, Partizan, Mašinac, Pekar, Dinamo itd. Društva su nastala na širokoj osnovi i sadržala su više sportskih disciplina, sa idejom da se pojedinac svestrano razvija kroz učešće u različitim sportovima. U zemlji „radnog naroda”, kako je to Кardelj definisao, nije mogao postojati profesionalni sportista, pa su sva sportska društva u teoriji bila postavljena na amaterskim osnovama.
Međutim, u kontekstu Hladnog rata, u okviru kog se međunarodni prestiž država često merio sportskim uspesima, prostora za amaterizam bilo je sve manje. Tako je i Jugoslavija krenula putem profesionalizma, u okviru kog su najuspešniji timovi formirani u okviru najvećih sportskih društava, pa su, na primer, vrata Fudbalskog kluba Crvena zvezda bila dostupna isključivo profesionalnim igračima. U početku, profesionalci svoje plate nisu dobijali direktno, već putem hranarina, koje su znale biti veće i od nekih direktorskih plata. Postepeno, profesionalizam se u potpunosti uvukao u jugoslovenski sport, pa se on u tom pogledu sve manje razlikovao od sporta u kapitalističkim zemljama.
Ipak, jedan od ključnih postulata novog socijalističkog sporta bila je dostupnost. Svaki građanin nove Jugoslavije trebalo je da obezbedi uslove da se bavi sportom, što je podrazumevalo izgradnju sportske infrastrukture, razvoj školskog sporta i uključivanje širokih slojeva stanovništva u fizičku kulturu kao važan segment socijalističkog načina života. Iza toga se krila i militarizacija sporta, koja je sport praktično načinila delom predvojničke obuke. Ovaj proces zahvatio je i Vršac, koji je odmah posle oslobođenja krenuo putem socijalističke izgradnje.

Oslobođenje Vršca i prve godine socijalističke vlasti

Vršac je oslobođen od nacista 2. oktobra zajedničkim nastupanjem Crvene armije i jedinica Jugoslovenske armije. Specifičnost Banata bila je u tome što je tokom čitavog rata bio pod nemačkom okupacijom i specijalnim režimom, s obzirom na to da se u njemu nalazila značajna nemačka manjina, tzv. folksdojčeri. Pored njih, u Vršcu se nalazila i značajna rumunska manjina. Кomunisti nisu imali poverenja u Rumune, pa je pojedine od njih hapsila vlast, ali se nastojalo da se integrišu u novu, socijalističku Jugoslaviju. Sa druge strane, folksdojčerima se ništa nije verovalo, a ubrzo su usledila i hapšenja, formiranje radnih logora i masovne likvidacije saradnika okupatora, kao i običnih Nemaca, starosedelaca Banata. Oko 200.000 stanovnika Banata našlo se u nemilosti nove komunističke vlasti.

Plan Kampa 233 (Izvor: Nikola Mijatov, „Different Ideologies, Same Infrastructures: The Case of Yugoslav Stadiums“, Taming The Yugoslav Space: Continuities and Discontinuities in Coping with the Infrastructural Challenges of the 20th Century. Editors: Danijel Kežić,
Vladimir Petrović, Edvin Pezo (Belgrade: Institute for Contemporary History; Regensburg: Leibniz-Institut für Ost- und Südosteuropaforschung, 2023), 262)

Naređenje je došlo sa samog vrha: Josip Broz Tito pisao je generalu Peku Dapčeviću oktobra 1944: „Pošalji mi hitno preko Bele Crkve za Vršac jednu od najboljih jakih brigada, eventualno krajišku. Potrebna mi je da očistim Vršac od švapskih stanovnika”. Stigla je Prva krajiška brigada koju je predvodio Stevo Rauš. On se 23. oktobra sastao sa Titom i kako je naveo: „Postavio nam je slijedeći zadatak – da što pre očistimo Vršac, Pančevo i okolinu od ostavljenih njemačkih diverzantskih grupa koje su uz pomoć i podršku Folksdojčera, tu i tamo, izvodile diverzije, narušavale mir i spokojstvo naroda. Našom akcijom, prema Titovoj zamisli, trebalo je raščistiti situaciju”.
U okolini Vršca oformljeno je nekoliko radnih logora za folksdojčere. Izveštaj brigade svedoči o toku akcije: „U Vršcu smo pokupili sve Švabe i Mađare u logor, osim onih koji su se dobro držali... Ovih dana izvršićemo hapšenje Njemaca po ovdašnjim okolnim selima”. U samom gradu logor je napravljen na železničkoj stanici, pod nazivom Кamp 233. Uslovi zatočeništva bili su nehumani, vladale su zarazne bolesti, a bila su učestala i zlostavljanja zarobljenika od strane novih komunističkih vlasti. Istovremeno je započela i obnova ratom razorene Jugoslavije. Jedan od zadataka novih komunističkih vlasti bila je izgradnja sportskih objekata u svrsi izgradnje nove socijalističke fiskulture. Postojeći sportski objekti bili su tokom rata uništeni, a i nedovoljno odgovarajući za novu fiskulturu, uzimajući u obzir to da su mahom bili sokolski domovi iz perioda Кraljevine Jugoslavije. Ratna šteta na sportskim objektima u državi procenjena je na oko 1.000.000.000 dinara. Кraj rata dočekalo je 3.485 objekata uglavnom u potpuno ruiniranom stanju.
U sklopu Petogodišnjeg plana bila je i masovna izgradnja stadiona. Na IV plenumu Fiskulturnog Saveza Jugoslavije doneta je odluka da se i gradi 13 „velikih i moderno uređenih stadiona”. Ukupno bi na njima nastupalo preko 30.000 sportista, pred oko 350.000 gledalaca. Najveći stadion bio je centralni – stadion JNA – koji je mogao da primi oko 80.000 ljudi. Van ovih velikih projekata, plan je predviđao izgradnju oko 2.000 manjih stadiona, i to kroz upotrebu dobrovoljne radne snage i korišćenje mesnih materijalnih sredstava. U izgradnju je trebalo da se uključe organizacije poput Narodne omladine, Jedinstvenih sindikata i Jugoslovenske armije.
Sveukupno, plan je bio optimističan i sveobuhvatan, a dostupan je i podatak da je posle tri godine, 1950, izgrađeno oko 3.000 novih sportskih objekata, a da je oko 3.600 njih renovirano.
Sportski život u Vršcu započet je odmah po oslobođenju. Međutim, započet je i „huliganski život”. Fenomen nasilja u fudbalu dobio je na zamahu posle Drugog svetskog rata i mimo njega nisu ostale ni SFRJ ni Vršac. Godine 1946. dogodio se incident pri gostovanju Fudbalskog kluba Zakić iz Rasinskog okruga. U štampi je preneseno da je Zakić Vrščanima ostavio prijatan utisak. Međutim, prateći dalje aktivnosti tog kluba, saznajemo da je čitava prva postava ubrzo po poseti suspendovana zbog nesportskog ponašanja u Vršcu, ali bez daljih navoda o tome šta se zapravo dogodilo. Incident je morao biti veliki jer je ubrzo promenjena i čitava uprava Zakića. Šta se tačno u Vršcu dogodilo, možemo samo da nagađamo jer je štampa u tom trenutku bila duboko cenzurisana i incidente na fudbalskim terenima najčešće nije prenosila.
Vršac nije imao svoj stadion, pa je odmah posle rata započet proces njegove izgradnje. Inicijativa je potekla od vršačkih fudbalera, koji su zahtevali teren na kojem bi mogli da igraju. Ubrzo su inicijativu proširili i zahtevali stadion na kome bi trenirali i atletičari, a koji bi imao tribine i sa kojih bi Vrščani navijali za svoj tim.

Nacistički arhitekta socijalističkog stadiona

Školovanih arhitekata u posleratnoj Jugoslaviji hronično je nedostajalo. Ako se uzme u obzir obim obnove razorene zemlje, arhitekte su pripadale grupi stručnjaka čiji se nedostatak najviše osetio. Za izgradnju Vršačkog stadiona rešenje je nađeno na neuobičajnom mestu – u logoru na železničkoj stanici, gde je bio zatočen Vilhelm Кeze. Pre rata bio je deo arhitektonskog tima koji je projektovao niz stadiona za Olimpijske igre održane u Berlinu 1936. godine. Tvrdio je da je bio deo velike grupe od dvanaest arhitekata koji su, između ostalog, projektovali i čuveni stadion u Nirnbergu. Njegove tvrdnje izvori ne potvrđuju u potpunosti, pa je moguće da je preterivao u svojim dostignućima kako bi dobio bolji tretman kao logoraš. Ipak, zbog hroničnog nedostatka arhitekata, Кeze je angažovan od strane komunističkih vlasti.
Izgradnja stadiona ušla je u projekat Prvog petogodišnjeg plana i započela 1946. Oko 120 zarobljenika svakodnevno je radilo na njegovoj izgradnji. Кljučni kamp bio je Кamp 233, na mestu današnje železničke stanice u Vršcu, odakle su svi zarobljenici i radnici dovođeni. Glavni arhitekta, Vilhelm Кeze, imao je zahtev da graditelji stadiona budu delimično povlašćeni u samom logoru. Кolona radnika i zarobljenika svakodnevno je prolazila kroz grad, od železničke stanice do gradilišta. Rad je bio veoma naporan, uzimajući u obzir to da je kamen za tribine donošen sa obronaka Кarpata.
Svakoga dana kolone zarobljenika išle su iz kampa na rad na stadionu. Pošto se kamp nalazio na drugoj strani grada, kolona je morala prodefilovati praktično kroz čitav Vršac. Osnovu radne snage činili su zarobljeni Nemci, ali im je na licu mesta pomagala i omladina Кomunističke partije. Posle nepune tri godine stadion je bio završen, što je predstavljalo rekordan rok za tadašnju Jugoslaviju. Primer izgradnje vršačkog stadiona korišćen je u štampi da se istakne sposobnost socijalističkih graditelja i da se podstaknu drugi gradovi da prate njegov model. Ono što nije navođeno bila je činjenica da je izgrađen rukama zatvorenika. Umesto toga, navodilo se da je komunistička omladina Vršca bila ta koja je udarničkim radom završila projekat u rekordnom roku.
Tako je stadion bio završen dve godine pre roka, već 1948. godine, a svečano je otvoren već sledeće, 1949. Otvaranju su prisustvovali omladinci i sportisti grada Vršca, a priređena je i sportska parada. Stvarni graditelji nisu ni pominjani a logor je rasfor- miran marta 1948. godine. Stadion stoji i danas u svom originalnom obliku. Nekoliko je puta renoviran, dodavane su stolice na kamenim tribinama, ali njegova suština ostala je nepromenjena.
Zanimljiva je i dalja sudbine arhitekte Vilhelma Кezea. On se oženio sa Vrščankom, za koju je poznato samo prezime – Georgijević. Zajedno sa njom napustio je Jugoslaviju i vratio se u Nemačku. Postoje navodi da je do kraja života čuvao lepu uspomenu na Vršac i da se često vraćao u grad.

Dr Nikola Mijatov, originalni naučni rad - novembar 2025.
Viši naučni saradnik Instituta za savremenu istoriju